Wyth cymeriad mewn hanes a llên gwerin gyda chysylltiadau i Eryri

Pont Grog y Borth

Pont Grog y Borth

Gwir neu chwedlonol, mae nifer o gymeriadau mawr sydd wedi chwarae rhan wrth lunio hanes Eryri a, thrwy estyniad, ei thirwedd. Dyma ond ychydig …

Rydym i gyd yn gwybod bod tirwedd daearyddol Eryri wedi ei ffurfio gan ddigwyddiadau daearegol a ddigwyddodd filoedd o flynyddoedd yn ôl.

Ond mae’r bobl sydd wedi byw yn Eryri wedi llunio’r rhanbarth mewn ffyrdd eraill.

O adeiladu bryngaerau a chestyll i adrodd straeon a gwyrthiau, mae cymeriadau Eryri – rhai gwir a rhai chwedlonol – lawer i ateb drosto!

Dyma wyth o gymeriadau Eryri y mae eu presenoldeb yn dal i’w deimlo yn Eryri heddiw.

Pont Grog Conwy

Pont Grog Conwy

1. Thomas Telford

Mae’r diolch i Thomas Telford fod teithio i Eryri wedi dod yn haws yn y 19eg ganrif. Roedd y peiriannydd enwog yn gyfrifol am adeiladu yr hyn sydd bellach yr A5 o Lundain i Gaergybi, yn ogystal a’r Bont y Borth – y ddau ohonynt yn gwella teithio rhwng Llundain ac Iwerddon yn fawr. Hefyd adeiladodd Telford Pont Grog Conwy, un o’r pontydd crog ffordd gyntaf yn y byd, a’r Bont Waterloo ym Metws-y-Coed.

Labyrinth y Brenin Arthur

Labyrinth y Brenin Arthur

2. Brenin Arthur a Myrddin

Er eu bod yn ddau o bobl ar wahân, mae Brenin Arthur a Myrddin yn gymaint o ran o’r un straeon fel yr ydym yn credu ei bod yn rhesymol i’w trin fel un person! Mae’r ddau gymeriad – ac nid ydym yn gwybod yn sicr a ydynt yn bodoli neu beidio – yn gysylltiedig iawn at Eryri. Maent yn ymddangos mewn dwsinau o straeon am y rhanbarth, gan gynnwys mai Enlli yw’r Avalon go iawn, y dreigiau rhyfelgar yn Ninas Emrys, y cawr ar yr Wyddfa a brwydr olaf Arthur. I gael gwybod mwy am straeon hyn a mwy, rydym yn argymell yn fawr taith i Labyrinth y Brenin Arthur yng Nghorris!

Castell Criccieth

Castell Criccieth

3. Llywelyn ac Edward

Brwydrau gwaedlyd rhwng Edward I o Loegr a Llywelyn ap Gruffudd o Wynedd am yr hawl i reol Cymru yw’r prif reswm fod cymaint o gestyll hardd i ymweld yn Eryri heddiw. Gall yr adeiladau eu hunain (yr hyn sy’n weddill ohonynt, beth bynnag) fod yn hardd, ond mae y rheswm drost eu bodolaeth yn eithaf i’r gwrthwyneb. Mae’r cestyll canoloesol gallwch ymweld yn Eryri yn cynnwys Caernarfon, Conwy, Harlech, Criccieth, Dolwyddelan a Dolbadarn.

Bedd Gelert

Bedd Gelert

4. David Pritchard

Roedd David Pritchard yn berchennog Y Goat Inn ym Meddgelert yn y 1700au. Ac mae’n diolch iddo ef, a phwyllgor o bentrefwyr, fod y chwedl Gelert, y ci ffyddlon a laddwyd mewn camgymeriad am drosedd nad oedd wedi gyflawni, yn gysylltiedig â’r pentref. Mae straeon tebyg iawn i’r stori Gelert i’w gael ar draws y byd, ac mae’n ymddangos bod Pritchard a’i bwyllgor wedi ail ysgrifennu y chwedl fel ei fod wedi digwydd yn y pentref cysglyd yma yn Eryri, a roddodd Beddgelert  i raddau helaeth ar y map twristiaeth a sicrhau economi iach ar gyfer y pentrefwyr am ganrifoedd i ddod.

Nant Gwrtheyrn

Nant Gwrtheyrn

5. Gwrtheyrn / Vortigern

Roedd Vortigern (neu’r Gwrtheyrn fel y gelwid ef yng Nghymru) brenin gwaradwydd Kent yn y 5ed ganrif cynnar a gafodd ei dwyllo i fradychu ei gydwladwyr gan Hengist, arweinydd y Sacsoniaid. Rhedodd Gwrtheyrn i ffwrdd i Eryri, lle’r oedd ei ymdrechion i adeiladu yn cael ei rwystro pan fyddai’r adeilad yn dal i ddiflannu. Dywedodd dewin ifanc, Emrys Wledig (neu’r Myrddin Emrys, AKA Merlin), wrtho fod yna ddraig goch yn ymladd draig wen (yn cynrychioli Cymru a’r Sacsoniaid, yn y drefn honno) ymladd mewn pwll o dan yr adeilad, felly gwagwyd y pwll a parhaodd y dreigiau eu brwydr yn yr awyr – y ddraig goch yn fuddugol ac yn sicrhau ei le ar faner Cymru. Adeiladodd Emrys ei gaer ar y safle – Dinas Emrys, ym Meddgelert, rhag ofn nad ydych wedi dyfalu – a gwnaeth Gwtheyrn ffoi i Benrhyn Llŷn, a setlio mewn lle sy’n cael ei adnabod erbyn hyn fel Nant Gwrtheyrn. Gallwch ymweld a Nant Gwrtheyrn ar deithiau dydd i gael gwybod mwy am lên gwerin a hanes lleol – ond gallwch hefyd archebu lle ar gwrs preswyl a dysgu siarad Cymraeg fel person lleol!

Pentref Portmeirion

Pentref Portmeirion

6. Clough Williams Ellis

Gwnaeth Clough Williams-Ellis gyfraniad enfawr i Eryri drwy ddylunio, adeiladu ac adnewyddu cymaint o adeiladau hardd yn yr ardal – yr enwocaf o’i brosiectau, wrth gwrs, Pentref Portmeirion. Cartref teuluol Clough oedd Brondanw, ystad ymledol yn Llanfrothen sydd y dyddiau hyn yn atyniad enwog i dwrisiaid am ei erddi hardd. Gallwch weld enghreifftiau o bensaernïaeth Clough ar hyd a lled Eryri, gan gynnwys ym Mhenrhyndeudraeth ac Aberdaron.

Segontium

Segontium

7. Agricola

O gwmpas 77=78 AD gwnaetho Gneus Julius Agricola, cadfridog Rhufeinig, arweinio ymgyrch yn erbyn tylwyth Ordovices Gogledd Cymru ac Ynys Môn, gan adael ar ol i nifer o gaerau pan y pen draw pan symudodd y Rhufeiniaid yn ôl allan. Un o’r caer yma oedd Segontium, ar gyrion Caernarfon fodern; defnyddwydd rhai o’i gerrig nes ymlaen i adeiladu Castell Caernarfon. Mae adfeilion Segontium yn awr o dan reolaeth Cadw, ac ar agor fel atyniad i dwristiaid. Mae olion Rhufeinig eraill yn y rhanbarth yn cynnwys Caer Gai, ger y Bala, a Tomen y Mur, ger Trawsfynydd.

Sant Beuno, Clynnog Fawr

Sant Beuno, Clynnog Fawr

8. Sant Beuno

Sant Beuno yw nawddsant Gogledd Cymru. Bydd ei enw i’w gweld yma ac acw ar hyd a lled y rhanbarth, ond wedi ei ganoli rhan fwyaf o amgylch Clynnog Fawr lle y seflydodd ei gell fynachaidd yn y 7fed ganrif. Yn ddiweddarach daeth yn eglwys, ac yn fan aros pwysig ar hyd y llwybr y pererinion i Enlli. Mae nifer o wyrthiau yn cael eu priodoli i Beuno, gan gynnwys o leiaf ddau lle bu yn rhoi pennau merchaid oedd wedi cael ei torri i ffwrdd yn ol, gan ddod â nhw yn ôl yn fyw. Yr Mae eglwys Sant Beuno yn Nghlynnog Fawr yn werth ei ymweld, gan ei fod yn cynnal arddangosfa am y pererinion Enlli ac mae’n adeilad hardd a diddorol iawn. Heb fod ymhell o’r eglwys mae Ffynnon Beuno, ffynnon a ddywedwyd wnaeth ymddangos ar ôl un o wyrthiau Beuno a ddywedir hefyd fod ganddo bwerau iachau.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s